Ambit – obejście; w budowlach sakralnych wokół prezbiterium powstaje z przedłużenia naw bocznych; obejście wokół domu lub dziedzińca klasztornego. 

Absyda (apsyda) - otwarta do wnętrza dobudówka o planie półkolistym lub wielobocznym, kończąca prezbiterium, nawę, kaplicę lub dodana do ramienia transeptu. Apsyda jest zwykle mniejsza lub równa bryle części budynku, która jest przez nią zamknięta. 

Absydiola – mała absyda. 

Aediculum - obramienie drzwi, okna, nagrobka itd. w formie segmentu porządku architektonicznego o dwóch półkolumnach lub pilastrach, zwieńczonego frontonem.

Aleja - element otoczenia dworu, wysadzana po obu stronach drzewami droga prowadząca do dworu, droga w parku.

Alkierz - Alkierz powstał na bazie baszty - narożnej wieży obronnej. Pierwotnie małe pomieszczenie w narożu budynku, później również mała, wyodrębniona w bryle narożna dobudówka posiadająca własny dach.

Alkowa - ozdobnie wydzielona z pokoju sypialnego wnęka bez okna, w której stoi łóżko.

Arabeska - linearny ornament o motywach stylizowanej wici roślinnej często urozmaicanej dodatkowymi elementami jak owoce czy postacie.

Archiwolta - profilowany łuk wieńczący portal, często powtarza się kilkakrotnie, coraz mniejszy, odpowiadając uskokom ościeży i tworząc rozglifienie portalu. Archiwolta jest ułożona z ozdobnej cegły, wykuta w kamieniu lub wykonana w tynku bywa pokryta ornamentem albo płaskorzeźbą.

Arkada - łuk wsparty na filarach lub na kolumnach

Atlant - męska postać podtrzymująca belki stropu, okapu, balkonu i inne.

Attyka - niska element znajdujący się ponad gzymsem koronującym budynek, postaci balustrady, ścianki czy rzędu sterczyn. Attyka wieńczy budynek, zasłania dach i pełni funkcję zapory przeciwogniowej.

Barok - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w XVII i XVIII wieku. Cechuje go monumentalność, dynamika, bogactwo dekoracji i form ornamentalnych oraz hieratyzacja elementów kompozycyjnych.

Baptysterium (chrzcielnica) - to miejsce budowane obok dużych kościołów. Głównym elementem w budynku była piscina, zbiornik na wodę.

Basteja - nowożytna budowla obronna; przysadzista o dużej średnicy, zbudowana na planie półkola, wieloboku lub podkowy. Wysunięta przed mur obronny, flankująca inne basteje i łączące je mury.

Bastion (bulwar) - nowożytna budowla obronna; przysadzista wywodzi się z bastei, występuje na planie trójkąta, romboidu lub pięcioboku o otwartej podstawie. Główna pozycja strzelnicza na górnej platformie.

Baszta - antyczna i średniowieczna budowla obronna; występ muru budowany na planie koła, prostokąta lub wieloboku. Zwykle nieco wyższy niż mur i otwarty od środka.

Baza – stosowana w porządkach architektonicznych oprofilowana podstawa trzonu kolumny, pilastra lub filara.

Belkowanie - dawniej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach lub ścianach, trójdzielny człon budowli, składający się z architrawu, fryzu i gzymsu. Proporcje belkowania oraz zdobienie zależały od danego porządku architektonicznego.

Bieg - nieprzerwany ciąg schodów.

Blankowanie (krenelaż) - zębate zwieńczenie muru obronnego, baszty itd., kryjące od zewnątrz chodnik lub pomost dla broniących. W XIX w. miał również funkcje ozdobne, używany w neorenesansie i neogotyku.

Blenda - płytka wnęka w ścianie, o wykroju arkady lub okna, stosowana przede wszystkim w celach estetycznych jako dekoracja szczytów.

Boniowanie - dekoracyjny podział powierzchni muru za pomocą żłobków poziomych, ewentualnie pionowych, odcinających na ścianie pozorne ciosy podkreślające ich układ.

Cios - kamień ozdobny do celów budowlanych najczęściej w formie prostopadłościanu. Stosowany w budynkach reprezentacyjnych oraz silnie obciążonych budowlach.

Cokół – masywna, najniższa nadziemna część kolumny, filara, posągu itd. pełniąca funkcję ozdobną i konstrukcyjną, bądź naśladująca jego formy wyodrębniona podbudowa ściany, również i pilastra.

Dach krokwiowy - dach skonstruowany z par pochyłych belek, tworzących wraz z łączącą je dołem poziomą belką trójkątne wiązary.

Dach łamany-polski - czterospadowy dach o dwóch połaciach i tym samym spadku. Położone są jedna nad drugą i oddzielone niewielką ścianką. 

Dach mansardowy - dach dwu lub czterospadowy łamany. Zbudowany jest z dwóch powierzchni połaci dachowych oddzielonych od siebie gzymsem. Górne jego płaszczyzny są mało pochyłe, a dolne strome i często kryjące użytkowe poddasze.

Dach naczółkowy - dach dwuspadowy z dodatkowymi, krótkimi połaciami na ścianach szczytowych.

Dworek - miejska siedziba letnia właścicieli ziemskich, również okresowa siedziba myśliwska. Dziś pojęcie często określa mały dom mieszkalny posiadający charakterystyczne cechy dworu polskiego.

Eklektyzm - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w drugiej połowie XIX wieku. To kierunek polegający na zestawieniu poszczególnych form przeniesionych z innych okresów oraz środowisk twórczych, odrębnych od siebie w czasie i treści.

Faseta - we wnętrzu zaokrąglony narożnik między ścianą a sufitem, zwykle wyodrębniony profilowaniem.

Filar - masywna, pionowa podpora konstrukcji, wolno stojąca lub wtopiona w ścianę. Spełnia podobną rolę co kolumna.

Fresk - malarstwo ścienne wykonane na świeżym tynku. Farba penetruje w mokry tynk zapewniając długotrwałość i stabilność techniczną obrazów.

Fronton (tympanon) - wywodzące się ze szczytów antycznych świątyń oprofilowane, trójkątne (rzadziej półkoliste) zwieńczenie zestawu porządku architektonicznego, który ograniczały krawędzie boczne dachu dwuspadowego. Wewnętrzne pole frontonu, gładkie lub wypełnione herbem szlacheckim właściciela nosi nazwę tympanonu.

Fryz - poziomy pas ornamentalny. Gładki lub ozdobiony motywami figuralnymi albo roślinnymi.

Gazon - element otoczenia dworu, duży ozdobny, okrągły trawnik znajdujący się na podjeździe otoczony zwykle drogą dojazdową kończącą się prze wjazdem do rezydencji.

Głowica (kapitel) - dekoracyjnie opracowany wieńczący element kolumny lub pilastra. Pośredniczy w przenoszeniu ciężaru elementu dźwiganego na podporę. Pełni również funkcję dekoracyjną

Gotyk - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w XIV i XV wieku. W bryle dominują kierunki pionowe. Za wzorcowy przykład budynku gotyckiego uważa się gotycką katedrę,

Groteska - linearny ornament wici roślinnej, połączonej z festonami owocowymi, motywami architektonicznymi, maskami, przedstawieniami ludzkimi, zwierzęcymi i innymi; zob. arabeska.

Grzebień zob. attyka.

Gurt (pas) - zgrubienie sklepienia w postaci płaskiego łuku, podłożonego jakby pod jego powierzchnię. Podtrzymuje i wzmacnia sklepienie budowli.

Gzyms - poziomy profil wieńczący porządek architektoniczny, bądź budowlę (gzyms koronujący), może również obiegać ściany dla zaakcentowania podziału na kondygnacje (gzyms kordonowy).

Herb - znak rozpoznawczy wyróżniający stan szlachecki.

Hurdycje - drewniany ganek obronny; zob. machikuły.

Kapitel zob. głowica.

Kartusz - dekoracyjne tło i obramienie różnych elementów: tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej lub innej eksponowanej płaskorzeźby

Kaseton (skrzyniec) - element podziału na wgłębne pola, rozdzielone pasami, profilami lub żebrami znajdujący się na stropie, podniebieniu łuku lub sklepieniu.

Kolumna - podpora, posiadająca okrągły lub wieloboczny trzon, zwieńczony wyodrębnioną głowicą i wsparty na bazie.

Koncha półkoliste sklepienie nad wnęką w kształcie połowy kopuły, przypominające kształtem otwartą muszlę małży.

Krenelaż zob. blankowanie.

Krypta - w starożytności podziemny, sklepiony korytarz, później kaplica podziemna, często pod prezbiterium. Początkowo przeznaczona na przechowywanie relikwii, później także na cele pochówkowe zmarłych dostojników duchownych i świeckich.

Kurtyna - prosty odcinek wału ziemnego, często umocnionego murem z cegły lub kamienia, cofnięty względem bastionów, łączy poszczególne bastiony ze sobą.

Klasycyzm - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w XVIII i XIX wieku. Wzoruje się na formach architektonicznych starożytnego Rzymu i Grecji.

Konstrukcja szkieletowa - system konstrukcji ścian lub budynków polegający na rozdzieleniu funkcji elementów nośnych i wypełniających.

Konstrukcja zrębowa zob. zrąb.

Kordegarda - charakterystyczny dla pałacy niewielki budynek przy bramie przeznaczony dla stróża lub budynek pełniący funkcję wartowni dla wszelkiego rodzaju straży wojskowych, warty garnizonowej, wojskowej, policyjnej, biur komendanta oraz dla aresztantów.

Kostium francuski - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w drugiej połowie XIX wieku. Cechują ją przede wszystkim wysokie francuskie dachy czterospadowe, łamane lub krazynowe oraz charakterystyczne połączenie cegły i kamienia (w Polsce często imitowanego tynkiem).

Laska, laskowanie - dekoracja architektoniczna z wąskich, profilowanych, wypukłych prętów (lasek), przeważnie kamiennych. Charakterystyczne głównie dla architektury późnogotyckiej. Zdobi okna lub elewacje budowli.

Latarnia - mała, przepruta oknami nadbudowa nad kopułą lub dachem z otworami doświetlającymi pomieszczenie nią przekryte.

Lizena – pionowy, płaski występ muru wystający nieznacznie z lica ściany, stosowany jako wzmocnienie ścian lub ozdoba zwykle w rytmicznym układzie.

Loggia - wnęka w zewnętrznej płaszczyźnie budynku, otwarta na zewnątrz, oddzielona drzwiami i oknem od pomieszczeń wewnętrznych.

Lukarnia - małe okienko w dachu doświetlające poddasze - często w ozdobnym obramieniu, kryte ozdobnym zadaszeniem. Od XIX wieku stopniowo pozbawiane detali architektonicznych, stosowane do dnia dzisiejszego, zachowało swoją praktyczną rolę.

Luneta - rodzaj sklepienia uzupełniającego sklepienie główne, pokrywającego występy wnętrza, przestrzenie nad otworami i inne.  

Machikuły - murowany ganek wieńczący średniowieczne budowle lub mury obronne, wysunięty na wspornikach przed lico muru, z otworami do rażenia przeciwnika z góry; zob. hurdycje

Maswerk - średniowieczne ażurowe wypełnienie ostrołuku okna, bardzo dekoracyjne - wykonane przeważnie w kamieniu.

Maszkaron - rzeźbiarski ekspresyjnie stylizowany detal architektoniczny w formie ludzkiej, zwierzęcej lub fantazyjnej głowy, często o groteskowych rysach. Pełni funkcję ozdobną.

Mezzanino - niskie piętro nad główną, wysoką kondygnacją budynku; niekiedy również małe, o poziomych proporcjach okienka tego piętra.

Moduł - podstawowa jednostka w systemie proporcji budynku o długości każdorazowo dobieranej do jego skali.

Naczółek zob. fronton.

Nawa - w kościele wyodrębniona dla wiernych większa część budowli. Nawa poprzeczna nazywana jest transeptem.

Neogotyk - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w drugiej połowie XIX wieku. Formalnie nawiązujący do gotyku.

Oficyna - element otoczenia dworu, budynek stojący z boku dworu stanowiący zaplecze gospodarcze dla budynku głównego.

Pałac - piętrowy dom mieszkalny o charakterze rezydencjonalnym.

Palladiański motyw zob. serialna.

Pas sklepiony zob. gurt.

Pawilon narożny - w architekturze pałacowej duża, czworokątna dobudowa narożna, wyodrębniona w bryle.

Piano nobile - główna reprezentacyjno-mieszkalna kondygnacja pałacu.

Pilaster - element architektoniczny w kształcie płaskiego pionowego występu z lica ściany, zaopatrzonego w bazę i głowicę, spełniający funkcję dekoracyjną i konstrukcyjną (płaski filar przyścienny).

Pinakiel (fiala, sterczyna) - gotyckie dekoracyjne zwieńczenie skarpy, baldachimu, naroża wieży, wimpergi, szczytu i innych. Pionowy element w postaci smukłej czworobocznej wieżyczki, zakończonej od góry ostrosłupem, którego krawędzie dekorowane są żabkami i zwieńczonej kwiatonem.

Plafon - Sufit lub podniebienna część sklepienia ozdobiona malowidłem, sztukaterią, płaskorzeźbą, freskiem i innymi. Plafonem nazywane jest także samo malowidło czy ozdoba wykonana innymi technikami, umieszczana na suficie bądź sklepieniu, ujęta w obramowanie albo wykonana w polu wydzielonym konstrukcyjnie lub płaska dekoracyjna lampa podświetlająca sklepienie.

Płycina - wgłębione pole o charakterze dekoracyjnym w ścianie, cokole, płaszczyźnie pilastra, obramowane, gładkie lub wypełnione dekoracją. Również cienka deseczka w okładzinach ścian, wypełnienie lub okładzina skrzydła drzwi. 

Poliptyk - wieloskrzydłowy ołtarz: zob. tryptyk.

Portal - dekoracyjnie rozbudowane ujęcie drzwi lub bramy

Portyk - zaszczepiony z architektury rzymskiej typowy motyw architektoniczny złożony z kolumnady i wieńczącego ją frontonu, występujący w postaci otwartego występu budynku bądź wstawiony w jego lico przed wgłębnym podcieniem jako portyk wgłębny, bądź też jako portyk ślepy, stanowiący tylko dekoracyjne rozczłonkowanie ścian.

Portyk wielkiego porządku - portyk o wysokości kolumn równej dwóm kondygnacjom dworu.

Porządek architektoniczny - system konstrukcyjno-dekoracyjny, którego elementy, o określonym kształcie i sposobie dekoracji, są powiązane określonymi proporcjami. Rozróżniamy pięć porządków architektonicznych: dorycki, joński, koryncki, toskański, kompozytowy. Porządek mały ujmuje jedną kondygnację budynku. Porządek wielki (kolosalny) obejmuje więcej kondygnacji budynku.

Postmodernizm - styl architektoniczny w którym próbuje odnaleźć się dwór polski XXI wieku. Architektura postmodernistyczna cechuje się pluralizmem i złożonością.

Półkolumna - kolumna częściowo wtopiona w ścianę.

Prezbiterium - w kościele wydzielona część dla kleru, przeważnie będąca przedłużeniem nawy.

Profil, profilowanie - element rozczłonkowania architektonicznego złożony z biegnących równolegle żłobków, wałków, listew, opasek, i innych.

Przęsło - pionowy, zasadniczy składnik podziału ściany lub sklepienia wyodrębnionego przez gurty czy wykształcone z nich żebra uzyskany przez rytmiczne ustawienie okien, pilastrów, kolumn i innych. Również przestrzenny składnik wnętrza budynku ograniczony przez długość przęsła ściany i rozpiętość kryjącego je przęsła sklepiennego.

Przyczółek - najwyższa, wsparta na belkowaniu część fontowa lub tylna ganku. Najważniejszym elementem przyczółka był tympanon.

Przypora - odciążająca ściana dostawiona do filara po przeciwnej stronie niż spływające nań sklepienie.

Renesans - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w XVI wieku. Nawiązuje do ponownego wprowadzenia elementów starożytnej sztuki budowlanej.

Rustyka - mur z wielkich ciosów o starannie obrobionych krawędziach. W wewnętrznym polu półobrobionym, dekoracyjnie żłobionym, bądź też ociosanym na kształt szlifowanych drogich kamieni.

Ryzalit, zryzalitowanie - w elewacji budynku wysunięcie naprzód pewnej partii ściany w jego części środkowej, bocznej lub narożnej, prowadzony od fundamentów po dach.

Serliana (Palladiański motyw) - zestaw porządku architektonicznego o trzech przęsłach - bocznych, zamkniętych belkowaniem i środkowym nakrytym łukiem.

Sgraffito - dekoracyjna ściana polegająca na wyskrobywaniu zewnętrznych warstw suchego tynku i odsłanianiu warstw spodnich o kontrastowym - innym zabarwieniu.

Skarpa (szkarpa, przypora) - filar dostawiony na zewnątrz budynku dla jego podparcia albo odciążenia rozporu wewnętrznego sklepienia.

Sklepienie - konstrukcja budowlana o przekroju krzywoliniowym, służy do przekrycia przestrzeni pomieszczenia w budynku, ograniczona murami, łękami, belkami i innymi. Oparta na kolumnach, filarach, arkadach. Wykonana z kamienia, cegieł, betonu lub żelbetu.

Skrzyniec zob. kaseton.

Ślimacznica zob. woluta.

Sterczyna - w architekturze gotyckiej pionowa laska zwieńczona uproszczonym pinaklem. Sterczynowy szczyt o podziałach pola oraz sylwecie wzbogaconej sterczynami.

Strop - poziome przykrycie wnętrza budowli na układzie belek nośnych, zakrytych lub wyeksponowanych.

Styl dworkowy - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany w latach 1900 - 1939. Nawiązujący do uznawanego za symbol polskiej rodzimości i emanację narodowego ducha szlacheckiego dworu z kolumnowym portykiem.

Styl krajowy - styl architektoniczny dworu polskiego stosowany na przełomie XIX i XX wieku. Miał polegać przede wszystkim na intuicji zleceniodawcy i architekta, motywowanej pierwiastkiem emocjonalno-patryiotycznym.

Supraporta - ozdobna płycina nad drzwiami, wypełniona płaskorzeźbą lub malarstwem.

Szkieletowa konstrukcja drewniana - drewniany szkielet słupów i belek, ukośnie usztywnionych, o przęsłach wypełnionych deskami, gliną lub cegłą.

Szczyt - przedłużenie w górę ściany dla zakrycia trójkątnego otworu poddasza.

Tęcza (łuk tęczowy) - łuk oddzielający prezbiterium od nawy kościelnej.

Trakt - w budynku rząd pomieszczeń na planie dworu umieszczonych w jednej osi. Trakty liczy się od głównej ściany frontowej, w stosunku do której biegną one równolegle.

Transept - w bardziej rozbudowanych kościołach nawa poprzeczna pomiędzy prezbiterium i nawą podłużną.

Tryptyk - ołtarz złożony z trzech skrzydeł: części środkowej (nieruchomej) i bocznych (zamykanych) "drzwi" ozdobionych rzeźbami i malarstwem.

Tympanon - w arkadowym portalu półkolisty kamień nad prostokątnym wejściem; zob. fronton.

Wątek (wiązanie) - sposób układu cegieł lub kamieni w murach budynków.

Witraż - kompozycja barwnych szkieł okiennych połączonych ołowianymi obramowaniami.

Wole oczka - dekoracyjny motyw architektury antycznej i nowożytnej.

Woluta (ślimacznica) - skręcone spiralnie naroże głowicy porządku jońskiego, używane również jako samodzielny motyw dekoracyjny.

Wspornik - wysunięty z lica ściany mniej lub bardziej ozdobny profilowany element, podtrzymujący okap, sklepienie, posąg i inne.

Wykusz - bezpośrednio związany z wnętrzem, nadwieszony na zewnętrznej ścianie budynku wieloboczny lub prostokątny występ o ściankach potraktowanych jak okna i balustrady poszerzający przylegające wnętrze.

Wysklepi - pola sklepienia zawarte między liniami przenikania bądź między żebrami.

Zendrówka - bardzo silnie wypalona cegła o ciemnej barwie i często zeszklonej powierzchni.

Zrąb (węgieł) - w ścianie wieńcowej naroże budynku wykonane z dwóch krzyżujących się belek drewnianych, z których zbudowana jest ściana. Mogą to być belki, bale, bierwiona, okrąglaki połączone złączem ciesielskim, tzw. łączenie na zrąb.

Zrębowa (wieńcowa) konstrukcja - system budowy ścian drewnianych z poziomych bali, wiążących się w narożach.

Zwornik - kamień wstawiony w miejscu zbiegu żeber sklepiennych.

Żebro - profilowany element o charakterze konstrukcyjnym, występuje wzdłuż linii przenikania się pól sklepienia i przenosi obciążenia sklepienia na węzły konstrukcyjne.